Saatleri ayarlama enstitüsü, Alıntılar

Halit Ayarcı: “Realist olmak hiç de hakikati olduğu gibi görmek değildir. Belki onunla en faydalı şekilde münasebetimizi tayin etmektir. Hakikati görmüşsün ne çıkar? Kendi başına hiçbir mânası ve kıymeti olmayan bir yığın hüküm vermekten başka neye yarar? Bir şey değiştirir mi bu? Bilâkis yolundan alıkor seni. Kötümser olursun, apışıp kalırsın, ezilirsin. Hakikati olduğu gibi görmek… Yani bozguncu olmak… Evet bozgunculuk denen şey budur, bundan doğar. Siz kelimelerle zehirlenen adamsınız, onun için size eskisiniz dedim.

 

Yeni adam realizmi başkadır. Elinde bulunan bu mal, bu nesne ile ve onun bu vasıflarıyla ben ne yapabilirim? İşte sorulacak sual. “

 

Benim çocukluğumun belli başlı imtiyazı hürriyetti.”

Hürriyet bana hiçbir şeye sahip olmadan, hiçbir şeye aldırmadan yaşamayı öğretti.”

Galiba semtin en iyi saatçisiydi. Fakat bir meslek adamından ziyade, işin zevkinde bir keyif ehli gibi çalışırdı.”

 

Saatin kendisi mekân, yürüyüşü zaman, ayarı insandır… Bu da gösterir ki, zaman ve mekân, insanla mevcuttur!”

 

Dinlemesini biliyorsun, ki bu mühim bir meziyettir. Hiçbir şeye yaramasa bile insanın boşluğunu örter, karşısındakiyle aynı seviyeye çıkarır.”

 

Dudaklarının kenarında insan zaaflarıyla alay eden anlaşılmaz bir gülümseme.”

 

O büyük bir ruh ve idealistti. Hayatta ‘hep’i elde etmek için ‘hiç’in kısır çölünde yaşamayı tercih etmişti.”

 

İçimde, kendi mazim olsa bile o günlere karşı katılaşmış bir taraf var.”

 

Bazen aynaya baktığımda, kendi çehremde onlardan birini tanır gibi oluyorum.”

 

Belki de şahsiyet dediğimiz bu, yani hafıza ambarındaki maskelerin zenginliği ve tesadüfü, onların birbirleriyle yaptığı terkiplerin bizi benimsemesidir.”

 

Modern hayat ölüm düşüncesinden uzaklaşmayı emreder.”

 

Vâkıa meslek, iş, kazanç düşünmüyordum. Fakat gün ve zaman denen bir şey vardı ortada. Onu harcamak lazımdı.”

 

Hadiseler kendiliğinden unutulmaz. Onları unutturan, tesirlerini hafifleten, varsa kabahatlerini affettiren daima öbür hadiselerdir.”

 

Tarihin kaydettiği meydan muharebelerini kazanan hiçbir kumandan şüphesiz kapısının önüne tabuttan indirilen bu kadın kadar soğukkanlı ve heybetli olamazdı.”

 

Yüzü muşamba gibi sararmış, bütün vücudu ile titriyordu.”

 

Başkalarının halini, tavırlarını görmek, onlar üzerine düşünmek, bana kendi vaziyetimi daima unuttururdu.”

 

Herkes hayatının bir devrinde şu veya bu şekilde talihin şuuruna erer.”

 

Hayat benim için iki eli cebinde uydurulan bir masaldı.”

 

Hâl yoltur, mazi ve onun emrinde bir istikbal vardır. Biz farkında olmadan istikbalimizi inşa ederiz. Aristidi Efendi bu tecrübelere başladığı anda âkıbetini hazırlamıştı. Ölümü kendisine hazırdı. Bunu bilmiş olmasına niçin hayret ediyorsunuz?”

 

Hiçbir şeyin üzerinde duramayan, ancak zaruri bir şekilde bir iş yaparken veya şikâyet ederken mesut olan insanlardandı.”

 

Birdenbire ayağa kalkar, tıpkı mutlak boşluğun karşısına dünyayı yaratmak iradesiyle dikilen bir tanrı gibi karşıma geçer, yokluktan her şeyi çekecek büyük ve sihirli kelimeyi tekrar ederdi:

-İrade… derdi. Anladınız ya! İrade… Her şey bu kelimededir.”

 

Masallarda dikkat etmediniz mi? Hep kaybolurlar… Kaybolmak, yani ölmek, sonra tekrar dirilmek… Bir kompleksten kurtulmak için bundan emin çare yoktur.”

 

“Garip bir sessizlik vardı. Koca bina, her şeyi inkâr eden bu sessizliğin içinde, ölü bir suda çalkalanan bir gemi enkazı gibi sessiz sedasız yüzüyordu.”

 

“Gülüşü bana kaybettiğimi sandığım her şeyi bir lahzada iade etti.”

 

Hepsi hayallerinde büsbütün başka alemlerde yaşıyor. Topluluk halinde rüya görüyorlar.”

 

Araya menfaatlerimiz girmeyince hadiseleri elbette başka türlü, daha realist bir gözle görmeye, hakikaten uygun şekilde anlamaya ve yorumlamaya başlarız.”

 

Ölmüş olmasının tek güzel yanı, bir daha ölemeyecek veya hastalanamayacak olmasıydı.”

 

Artık hiçbir şeye inanamıyordum. Fakat korkmuyordum da. Olabilecek şeylerin en kötüsü olmuştu. Artık hürdüm.”

 

Kendimi aynada her şeyden istifa etmiş gördüm.”

 

Yüzüne bakmadıkları gün mevcut olmayan biçarenin biri.”

 

Adamcağız mahcubiyetinden omuzlarının arasında âdeta kaybolmuştu.”

 

… yaptığı bu canlılık ve irade mukayesesinde, kendisini mağlup gördüğü için horozu dövüşte yenilmiş bir mahalle delikanlısı gibi üzülüyor, pis pis düşünüyordu.”

 

Bir yalan olsalar bile mevcuttular.”

 

“Şu hakikati kendi hayatım bana öğretti: İnsanoğlu insanoğlunun cehennemidir. Bizi öldürecek belki yüzlerce hastalık, yüzlerce vaziyet vardır. Fakat başkasının yerini hiçbiri alamaz.”

 

En iyisi düşünmemekti. Kaçmaktı. Kendi içime kaçmak. Fakat içim var mıydı? Hatta ben var mıydım? Ben dediğim şey, bir yığın ihtiyaç, azap ve korku idi.”

 

Bazı insanların ömrü vakit kazanmakla geçer… Ben zamana, kendi zamanıma çelme takmakla yaşıyordum.”

 

Hiçbir saray aynası onun sırtı kadar güzel olamazdı, kolları ay ışığında gümüş ırmaklar gibi akıyordu.”

 

““Çok yoruldunuz Hayri Bey. Bugünkü lütfunuzu hiç unutmam!” diyerek yorgunluğumu tazeledi.”

 

Otomobil yerlerinden söktüğü ağaçları tepemizden ata ata gidiyor. Her şeyde bir çocuk saçı yumuşaklığı var.”

 

Telefonda Cemal Bey’in sesi, çişi gelmiş çocuklar gibi iki ayağının üzerinde sallanıyor…

-Baş üstüne beyefendi.

Ve üstümü kirletir korkusuyla hemen telefonu kapatıyorum.”

 

Bir kahkaha daha. Bu kahkahayı da götürmeliyim. Fakat bunu nereye asarım?”

 

Kainat lahana gibi, yaprak yaprak, kat kat.”

 

Rakı, kadehimde mermer bir saray birdenbire çökmüş gibi değişti, tortulandı.”

 

Vâkıa bunlar bir günde olmadı. Hatta çok güçlükle ve adım adım oldu. Hatta çok defa bana rağmen oldu. Fakat oldu.”

 

Yüzünü buruşturdu ve parmaklarıyla çok adî bir kumaşı yokluyormuş gibi hareket yaptı.”

 

Bu, istediğine erişme sevinciyle kaybetme korkusunun beraberce vücuda getirdikleri acayip, karışık, sevinçle ve korkuyla dolu bir devirdi.”

 

Bir işim vardı ama yapacağım iş yoktu.”

 

O zamana kadar hademe denen bir mahlûkun hayatının şartlarına göre ayrı bir cennet tasavvuru olabileceğini düşünmemiştim. Fakat saadet telakkimiz niçin hayat şartlarımıza göre olmasın?”

 

Ömrümde ilk defa bir başkasının saadetiyle mesut olan bir adam gördüm.”

 

Nermin Hanım’ın yüzü ilk bayramlığını giymiş bir kız çocuğu gibi kıpkırmızıydı.”

 

“İlk uçuşunu yapan kırlangıç gibi korka korka lafa karıştım.”

 

Nermin Hanım bunu bu tarzda düşünmeyebilirdi. Amma düşünmüş. Madem ki düşünmüş, o hâlde bir sebebi vardır. Bu sebebi sabahleyin kendisine sordum. Bilmiyorum, içimden öyle geldi cevabını verdi. Demek ki içinden gelmiş. İçten gelen her şey doğrudur.”

 

Saymak bizi daima aldatır. Gülünç ve eksik neticelere götürür. Zaten herhangi bir şeyi saymanın imkânı yoktur. İnsan tek bir hâl olsa istatistik denen şeye inanırım. İnsan karışıktır, durmadan değişir. O halde niye bu yorucu işe girmeli?”

 

-Ne iş görür?

-Henüz hiçbir iş görmedi şimdiye kadar…

-Tamam… Genç bir insan, bozulmamış kabiliyet… Kabul.”

 

Halit Bey rahat insandı. Bu para meselesi filân değildi. Alelâde kendine güvenme hissi de değildi. Daha başka bir şeydi. Hayatla, herhangi bir şeyle oynar gibi oynuyordu.”

 

Bütün konuşma boyunca adeta lâkayt kalmıştı. Masanın bir köşesine hafifçe yaslanmış, sakin ve alâkasız, beyhude sözlerle israf edilen zamana pek fazla fark ettirmeden acır gibi etrafına bakıyordu. Hiçbir zaman can sıkıntısı denen şeyin bu kadar asil, bu kadar üstün şeklini görmemiştim. Etrafındaki konuşmanın bitmesini, birdenbire kabaran bir rüzgarın savurduğu bir toz dalgasının geçmesini bekler gibi bekliyordu.”

 

Elbette diyordu, bu kadar mühim bir iş yapılırken aleyhte de söylenecek! Mesele münakaşa edilmesidir.”

 

Binaenaleyh hayatımın her safhası bu işe hazırlıktan başka bir şey değildi.”

 

Çok acayip insansınız, diyordu. İş arkadaşlığının ne olduğunu bilmiyorsunuz. Bütün ömrünüzce yalnız yaşadığınız ne kadar belli! Hiç cemiyet hayatına alışmamışsınız! Ancak insana alışmış olanlar başkalarının hürriyetlerine karışabilir! Hem aleyhinizde yazmayacaklar, hem ölçülü şekilde methedecekler… Ne âlâ şey! Bulursanız bana da gönderin böylesini… Hayır azizim, herkesin hürriyeti var!”

 

Karıma göre en büyük kusurum da kendimi ihmal etmemdi!”

 

-Beni kepaze ediyor, deseniz daha doğru olur. Neremi anlamış? Baştan aşağı zevzeklik, herkese rezil oldum.

-Sizi ıslah ediyor, tanzim ediyor, sevebileceği şekle sokuyor. Niçin ters tarafından anlıyorsunuz? Bütün bunları da sizi sevdiği için yapıyor. Size hakiki çehrenizi veriyor.

-Baştan aşağı yalan ve hamakat!..

-Siz öyle zannedin.Herkes çıldıracak… Meselâ şu cümle: ”Ayakkabılarımı kendisi giydirir. En sevdiği şeydir!”

-Doğru dürüst ayakkabısı bile yok!

-Olmadıysa kabahat sizin! Böyle kadının kocası olan adam her şeyden evvel onun rahatını ve saadetini düşünür. Yarın yarım düzine ayakkabı alın!”

 

-İnanmayan bir adamla çalışmak dünyanın en güç işidir. Artık bunalmıştım.

-Bütün dediklerinizi yaptım. Bu yetişmez mi? İnanmaya ne lüzum var?

-Hiçbir şeyi yapmayın, yalnız inanın, bu bize yeter…”

 

Tarih günün emrindedir.”

 

Bazı insanlar, hakikatin ışığı kendilerinde mevcut olarak doğuyorlar.”

 

Bir hamlede yedi çocuk birden doğurmuş bir dişi kedi gibi yaptığı işten memnun, bütün uzviyetinden sevinç aka aka etrafımda dolaşıyordu.”

 

O yaşasaydı bunların hiçbiri olmazdı. Birbirine alışmış, birbirini tanıyan iki araba atı gibi hayat yükünü hep yan yana, birbirimizi gözeterek taşımak ne iyi olacaktı.”

 

Maziyi düzeltmekle, hatta güzelleştirmekle meşguldü. Neden olmasın sanki, kendimize daima yaşanacak iklim yaratmaktan başka ne yaparız? Hâl denen keskin bıçak sırtında oturmadığımıza göre…”

 

Yalan mı söylüyordu? Hayır. Sadece bugüne ait hissi maziye taşıyordu.”

 

“Bazı düşünceler benim için sadece lüks ve fazla süstür, bunu artık anlamalıyım.”

 

“Cemal Bey benim ıstırabımdı. O benim hayatımın bir tarafıydı. Gizli, her an tepmesi beklenen bir hastalık gibi bende yaşıyordu.”

 

“Sevgi dediği şey hakikatte musallat bir fikirdi. O ancak elde etmekten hoşlanan insandı. Bir de kaybedeceğini anladığı zaman sevebilirdi.”

 

Bütün şahsiyetsizler gibi o da etrafıyla ve etrafında yaşıyordu.”

 

Felâket senelerimde beni o kadar sıkıntım içinde rahatsız etmemek dirayetini gösterenler şimdi bana hısım akraba sevgisi ve dostluk gibi yüksek insani meziyetlerin bende de bol bol mevcut olduğunu ispat edebilmem için lazım gelen fırsatı vermekte adeta göz açtırmayacak şekilde yarışa girmişlerdi.”

 

Biz kabahati üzerine yüklenen insanlarız.”

 

Siz tecrübe kelimesinin hakiki manasını bilmiyorsunuz. Tecrübe sahibi demek, yıpratılmış olmak, muayyen hudutta ve muayyen fikirde donmuş olmak demektir. Bu cins insanlardan bize hiçbir zaman hayır gelmez.”

 

-Hiç tecrübesiz olanları nereden bileceksiniz?

-Mesela hiçbir işte tecrübesi bulunmayanlar…

-İşsizliğin tecrübesini yapmış olurlar ki, daha güçtür. İdaresi hakikaten güçtür. Olmaz.”

 

Dostumuza kendisine göre bir iş bulun dedi. Çalışmaması icap eden, ataleti müessese için faydalı bir iş… O zaman mesele hallolur.”

 

Kendinden intikam alır gibi mesut ederdi.”

 

Ekrem, Nevzat Hanım’ın soluk ve sessiz tebessümünde Şehzadebaşı kahvelerinde bana uzun uzadıya anlattığı estetiğin kadınını bulduğunu zannetmişti.”

 

Yalnız şurası muhakkak ki Nevzat Hanımefendi ile ilk karşılaştığım gün, kendi kendime, işte Ekrem Bey’in ömrünün sonuna kadar sevebileceği kadın, demiştim.”

 

Onu üstün bir sanat eseri yapan bu tebessüm, … “

 

Ben aşktan daima kaçtım. Hiç sevmedim. Belki bir eksiğim oldu. Fakat rahatım. Aşkın kötü tarafı insanlara verdiği zevki eninde sonunda ödetmesidir. Şu veya bu şekilde… Fakat daima ödersiniz… Hiçbir şey olmasa, bir insanın hayatına lüzumundan fazla girersiniz ki bundan daha korkunç bir şey olamaz.”

 

Benimle konuşurken hep o rahat yastık arayan başı gözümün önünden gitmiyordu.”

 

Oğlumu düşündüm. “Zavallı budala” diye söylendim. Zavallı budala, namuslu olacağım diye şimdi mektepte kör bir elektrik ışığı altında kim bilir neler çekiyordur… Bâri olabilse… Hiçbir tâvizat vermeden yaşayabilse. Fakat imkanı var mı?”

 

Ben de etrafımdakilere benzeyecektim. Muhakkak benzemeliydim. Benzemezsem yaşamak çok güçtü.”

 

-Ama bir yanlış yapabilirdim, her şey berbat olurdu.

-Yapsanız ne olurdu? Hata denen şey yoktur ki zaten… İyi anlayın! Farz edin ki hakikaten bir yanlış yaptınız! Oradan yürürüz ve doğruya çıkarız. Hata denen şey, tashih etmek budalalığında bulunanlar için mevcuttur. Bizim için değil. Biz onun varlığını kabul ettiğimiz andan itibaren her türlü hatanın üstündeyiz. Hayır, Hayri Bey, hayır, yanlış yoktur ve olamaz da. Bütün mesele bir vaziyeti iyi hazırlamaktır. Ve insana itimattır.”

 

Bütün mesele insanoğluna yaratıcılığını vermektir. Ben tiyatroyu sevmem. Ben kendiliğinden olan şeylerin adamıyım!”

 

Aziz dostum, siz şifa kabul etmez bir gayrimemnunsunuz.”

 

Bilgi bizi geciktirir. Zaten ne sonu, ne de gayesi vardır. Mesele yapmak ve yaratmaktır. Bilselerdi, bilselerdi… Fakat bilselerdi bunu yapamazlardı. Bu heyecana, bu icada, bu kendiliğinden bulmaya erişemezlerdi. Bilgileri buna mâni olurdu. Kızınız bu geceyi yarattı. Ne ile? Yaratma kabiliyetiyle… Çünkü yaratmak yaşamanın ta kendisidir. Biz yaşayan, yaşamayı tercih eden insanlarız. Siz istediğiniz kadar somurtun.”

 

Bu alemde hiçbir hesap, hiçbir bağlanma bedava değildir. Hepsi aynı fedakarlıları ister. Ve en iyiden en kötüye bir adımda geçilebilir. Razı mısınız, vazgeçiyor musunuz?”

 

Hayatta uğradığımız bütün güçlükler az çok kafamıza gelen ilk fikirden bir türlü çıkamayışımız yüzünden değil midir?”

 

İş insanı güzelleştiriyor, kendisi yapıyor, etrafıyla arasında bir yığın münasebet kuruyordu. Fakat iş aynı zamanda insanı zaptediyordu. Ne kadar abes ve manasız olur olsun bir işin mesuliyetini alan ve benimseyen adam, ister istemez onun dairesinden çıkamıyor, onun mahpusu oluyordu. İnsan kaderinin ve tarihin büyük sırrı burada idi.”

 

Artık yine ancak hastalandığımı haber alınca, yahut muayyen günlerde gelip göreceği bir adam oldum.”

 

O kendisi olmak için beni unutmaya belki muhtaç! Fakat ben ancak onun sayesinde biraz kendim olabiliyorum.”

 

“Düşüncelerimizi birbirimize söylemeye ihtiyaç olmadığını, konuşmadan anlaştığımızı artık anlamanız lazım.”

 

Hiç boks maçına gitmediniz mi? İlk önce bakamayız bile! Sonra birdenbire heyecanlanırız, bir tarafı tutarız. Bir an evvel, kâfi derecede kuvvetli olmamasına kızarız, haykırırız. Haydi!.. deriz, daha kuvvetli! Daha müthiş!.. deriz ve öyle olmadığı için üzülürüz. Fakat hangimiz o esnada o adamın yerinde bulunmayı isteriz? Hiçbirimiz, değil mi? Bunlar da öyle işte… Mücadeleyi bizim tarafımızdan seyrettiler. Ve bizi alkışladılar. O anda çok samimi idiler. Fakat şimdi siz, “Ringe buyurun!” deyince iş değişti. Burada kendi menfaatleri, kendi emniyetleri var!”

 

Ben bir yerde aldandım… Nerede? diye sordu.”